Krukas
De krukas van houtzaagmolen Het Jonge Schaap is vorige week gebroken. Dat is nu de tweede keer in korte tijd. De krukas is het essentiële onderdeel van de zaagmolen waar alles, in figuurlijk opzicht, om draait. De rondgaande beweging van wiekenkruis, bovenas en koningsspil wordt door de krukas omgezet in een op- en neergaande beweging van kolderstok en zaagraam.
Krukassen werden vroeger gesmeed uit een dikke ronde staaf ijzer. In die dikke staaf moesten 12 bochten gesmeed worden om 3 zaagramen te kunnen aandrijven. Die krukken moeten, ten opzichte van elkaar, een hoek van 120 graden maken. En de lagerpunten van de krukas moeten precies in één lijn staan. Hoe het smeden van krukassen vroeger in z'n werk ging weten we niet. Maar zo'n krukas was een waar kunstwerk. We vermoeden dat het op een vergelijkbare wijze ging als het smeden van zware ankers voor schepen.
De krukas van Het Jonge Schaap is een samengestelde as. Een moderne techniek waarbij de as uit verschillende onderdelen wordt samengesteld. Door onderdelen plaatselijk sterk te verhitten (of af te koelen) kunnen ze in elkaar geschoven worden. De verbindingen tussen de verschillende onderdelen zitten bij normale temperaturen muurvast.
Wat er precies mis is gegaan met de krukas van Het Jonge Schaap valt niet met zekerheid te zeggen. Op afstand, vanuit het Utrechtse, kunnen we hoogstens onze sterke vermoedens uiten. De krukas van Het Jonge Schaap is niet alleen samengesteld maar heeft ook een moderne lagering. Een lagering met maar weinig speling. Op een vaste betonnen of stalen ondergrond is zo'n moderne lagering te verkiezen boven een ouderwetse. Maar in een houten constructie, zoals een molen, moet je rekening houden met bewegingen in de constructie.
In de beginperiode van De Ster maakten we ons zorgen over onze krukas. Een uit één stuk gegoten as. De krukas was de lagering aan het 'opvreten'. Met name de bronzen schalen van het lager moesten het ontgelden. Het vermalen brons glom je, bij een gunstige stand van de zon, op de trappen van De Ster te gemoed. Maar al 'vretende' wijze is de krukas nu voldoende ingesleten en ligt verder rustig. Wij hebben gelukkig een ouderwetse lagering waarbij de krukas ruimte kan nemen en inslijten.
Piet van Os
|
|
|
